fa سلامت معنوی در عصر هوش مصنوعی: بازاندیشی نظری در نسبت انسان، معنا و فناوری سلامت معنوی Spiritual Health پژوهشي اصیل Original Research <span style="font-family:Tahoma;"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA">زمینه و هدف:</span></b> <span lang="FA">رشد شتابان فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی، پرسش‌های جدیدی درباره هویت، خودفهمی و وضعیت وجودی انسان در جهان معاصر پدید آورده است. در این میان، سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد بنیادین حیات انسان با چالش‌های نظری تازه‌ای مواجه شده است؛ چرا که غالب الگوهای موجود، بر پیش‌فرضِ کنشگریِ بی‌واسطه و مستقلِ انسان استوارند و توان تبیینِ واسطه‌گریِ وجودیِ فناوری را ندارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نسبت میان سلامت معنوی و تحولات هوش مصنوعی بر اساس پارادایم اسلامی و ارائه چارچوبی نظری برای بازتعریف آن در زیست‌بوم الگوریتمی انجام شد.</span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA">روش</span>‌</b><b><span lang="FA">ها:</span></b> <span lang="FA">این پژوهش با رویکرد نظری‌- ‌مفهومی و با بهره‌گیری از روش تحلیل و بازاندیشی انتقادی انجام شده است. بدین منظور، مفاهیم مرتبط با سلامت معنوی در ادبیات اسلامی، انسان‌شناسی توحیدی و پیامدهای وجودی هوش مصنوعی مورد تحلیل و استنتاج مفهوم‌پژوهانه قرار گرفتند.</span></span></span><br> <span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="FA"><span style="letter-spacing:.1pt">یافته‌ها: </span></span></b><span lang="FA"><span style="letter-spacing:.1pt">یافته‌ها نشان داد که هوش مصنوعی فراتر از یک ابزار محاسباتی، از طریق میانجی‌گری در فرایندهای شناختی، ادراکی و تفسیری، موجب فرسایش &laquo;قوه تعقل&raquo; و تضعیف &laquo;ظرفیت تذکر&raquo; در انسان می‌گردد. مسئله محوری سلامت معنوی در عصر هوش مصنوعی، گذار از دستیابیِ صرف به احساس معنا، به حفظ &laquo;فاعلیت توحیدی&raquo; و مشارکت فعال انسان در ساحت حاکمیتی نفس است. بر این اساس، پژوهش حاضر دو مؤلفه &laquo;فرقان معنوی&raquo; (توانایی تمییز حقیقت از شبیه‌سازی‌های الگوریتمی) و &laquo;مراقبه و محاسبات دیجیتال&raquo; را به عنوان ارکان بازتعریف سلامت معنوی معرفی کرده و پدیده &laquo;برون‌سپاری وجودی&raquo; را به عنوان خطری بنیادین در مسخِ عاملیت انسانی تبیین می‌سازد.</span></span><b><span lang="FA" style="font-family:&quot;B Mitra&quot;"></span></b></span></span><br> <b><span dir="RTL" lang="FA">نتیجه‌گیری:</span></b><span dir="RTL" lang="FA"> سلامت معنوی در عصر هوش مصنوعی نه به معنای مواجهه انفعالی یا نفی فناوری، بلکه به معنای بازپس‌گیری عاملیت، صیانت از فطرت و حرکت در مسیر حیات طیبه در مواجهه با ابزارهای هوشمند است. مهم‌ترین دستاورد نظری پژوهش حاضر، انتقال کانون بحث سلامت معنوی از &laquo;احساس معنا یا معناجویی روان‌شناختی&raquo; به &laquo;صیانت از کرامت، استقلال تفسیری و امانت الهی انسان&raquo; است؛ رویکردی که می‌تواند افق‌های نوی را در مطالعات میان‌رشته‌ای سلامت معنوی، انسان‌شناسی اسلامی و الهیات فناوری بگشاید.</span></span> <p><span style="font-family:Tahoma;"><span style="unicode-bidi:embed"><b>Background and Aim: </b><span lang="EN">The rapid advancement of artificial intelligence (AI) technologies has raised profound questions regarding human identity, self-understanding, and existential status in the contemporary world. Within this context, spiritual health, as a foundational dimension of human existence, faces novel theoretical challenges, as most prevailing models presuppose unmediated, autonomous human agency and fail to account for technological existential mediation. Grounded in an Islamic paradigm, this study aims to examine the relationship between spiritual health and AI developments and to propose a theoretical framework for its redefinition within algorithmic ecologies</span>.</span><br> <span style="unicode-bidi:embed"><b>Methods:</b> <span lang="EN">This study adopted a theoretical-conceptual approach utilizing critical analytical and reflexive methods. Accordingly, key concepts related to spiritual health in Islamic scholarship, Tawhidic anthropology, and the existential implications of AI were systematically analyzed and conceptualized</span>. </span><br> <span style="unicode-bidi:embed"><b>Results:</b> <span lang="EN">Findings indicate that AI, transcending mere computational utility, mediates cognitive, perceptual, and hermeneutic processes, thereby eroding human contemplative reasoning (<i>Ta&rsquo;aqqul</i>) and diminishing the capacity for spiritual mindfulness (<i>Tadhakkur</i>). The pivotal concern of spiritual health in the AI era shifts from merely securing a psychological sense of meaning to preserving &ldquo;Tawhidic agency&rdquo; and active engagement within the sovereign realm of the self. Consequently, this study introduces &ldquo;spiritual discernment&rdquo; (<i>Furqan</i>), the capacity to distinguish truth from algorithmic simulations, and &ldquo;digital self-vigilance/accounting&rdquo; (<i>Muraqaba and Muhasaba</i>) as core pillars of spiritual health, while conceptualizing &ldquo;existential offloading&rdquo; as a fundamental risk to genuine human agency</span>. </span><br> <b>Conclusion: </b><span lang="EN">In the era of AI, spiritual health does not entail passive withdrawal or outright technological rejection, but rather reclaiming agency, safeguarding innate human nature (<i>Fitrah</i>), and pursuing the wholesome life (<i>Hayat Tayyibah</i>) amidst intelligent tools. The primary theoretical contribution of this study lies in shifting the locus of spiritual health from &ldquo;psychological sense-making&rdquo; to &ldquo;safeguarding human dignity, hermeneutic autonomy, and the divine trust&rdquo;&mdash;an approach that opens new horizons in interdisciplinary studies of spiritual health, Islamic anthropology, and the theology of technology</span>.</span></p> سلامت معنوی, هوش مصنوعی, فاعلیت توحیدی, برون‌سپاری وجودی, حیات طیبه, انسان‌شناسی اسلامی Spiritual Health, Artificial Intelligence, Tawhidic Agency, Existential Offloading, Hayat Tayyibah (Wholesome Life), Islamic Anthropology 945 953 http://spiritual-health.ir/browse.php?a_code=A-10-517-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Heidarifard محمد حیدری فرد m.heydarifard@kut.ac.ir 10031947532846002755 10031947532846002755 Yes Department of Islamic Education, Faculty of Basic and Applied Sciences, Kermanshah University of Technology, Kermanshah, Iran گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم پایه و کاربردی، دانشگاه صنعتی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران